ARCHIEF

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

« Ik heb een droom - Taco RuighaverMarc van Uchelen 1970 - 2013 »

WILLY LINDWER MAAKT DE HOLOCAUST PERSOONLIJK

5

apr

2013

Negentien documentaires maakte Willy Lindwer al over de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust: over de laatste maanden van Anne Frank, over de Amsterdamse Joodse Raad, over de onderduik van zijn ouders. Verhalen verteld door mensen die het zelf hebben meegemaakt. De films zijn altijd persoonlijk en vaak aangrijpend. En toch: “In mijn films zie je nooit iemand huilen.”

Al tijdens zijn opleiding aan de Filmacademie dook Lindwer met een camera de geschiedenis in, met een film over de rol van de Nederlandse politie tijdens de bezetting. Het ging Lindwer erom direct betrokkenen te spreken, ook diegenen die tijdens de oorlog ‘niet zo’n plezierige rol hebben gespeeld’. Dat is nog altijd zijn manier van werken. ”Het gaat mij niet om de visie van deskundigen of historici, ik ga terug in de tijd en probeer een beeld te geven van hoe het is geweest.”

In veertig jaar heeft hij een gestaagd groeiend oeuvre van oral history opgebouwd: ‘ingezoomde’, afgebakende verhalen. Toen hij begon als student in 1969, was dat nog ongebruikelijk. Voor die tijd was er het dagboek van Anne Frank, uitgegeven in 1947 en in de jaren vijftig bewerkt voor Broadway en film.
“Daarna was er een hele tijd niks”, zegt Lindwer in zijn Amsterdamse pied-à-terre. Lindwer (1946) is een kind van Joodse Pools-Oekraïense ouders die in de jaren dertig vanwege antisemitisme Oost-Europa hadden verruild voor Nederland. Het overgrote deel van hun families kwam tijdens de oorlog om, zelf overleefden ze door onder te duiken. De verhalen van de Nederlands Joodse gemeenschap documenteren werd Lindwers levenswerk.

Mijlpaal
Dat ging gelijk op met de stroom aan persoonlijke inkijkjes in de oorlogsgruwelen die vanaf de jaren zeventig op gang kwam: de Amerikaanse miniserie ‘Holocaust’ (1978, met Meryl Streep en James Woods), ‘Shoah’ (1985), de ruim negen uur durende documentaire van Claude Lanzmann, en Steven Spielbergs ‘Schindler’s List’ (1993) waren baanbrekende producties.

Zijn eigen mijlpaal sloeg Lindwer met de met een Emmy bekroonde reconstructie van de laatste levensfase van Anne Frank, ‘De Laatste Zeven Maanden: Vrouwen in het spoor van Anne Frank’ (1988).
“Het nawoord in Anne’s dagboek van Annie Romein-Verschoor heeft me altijd verbaasd. De laatste woorden luiden ongeveer ‘En zeven maanden later overleed Anne in het concentratiekamp Bergen-Belsen.’ Ik begrijp dat het verhaal van een meisje in de onderduik voor een groot publiek mooi is, maar wat gebeurde daarna? De moord op Joden, dáár ging het mij om.”
Lindwer kreeg in zijn film een aantal vrouwen bij elkaar die tijdens het transport, in Auschwitz en tenslotte in Bergen-Belsen in de nabijheid waren geweest van Anne en haar zus Margot. Een van hen, verpleegster en verzetsvrouw Jannie Brandes-Brilleslijper tekende Anne’s overlijdensbriefje.

Gracieuze vrouwen
De film is een schitterende compilatie van getuigenissen en bovendien een mooi tijdsbeeld: de vertelsters zijn gracieuze vrouwen die in bedachtzame, keurige bewoordingen afgrijselijke, hartverscheurende herinneringen ophalen. Ze behoren tot een generatie die niet gemakkelijk pijnlijke, intieme kwesties deelt – laat staan met een camera.

Aan het filmen gingen vele voorgesprekken vooraf. Ronnie van Cleef, een van de vrouwen, was zwaar getraumatiseerd, vertelt Lindwer. “Pas achteraf zei ze dat ze mij altijd ’s ochtends vroeg liet komen en dan ’s middags naar de psychiater ging. Daar schrok ik enorm van. Maar ze zei: ‘ik wil het graag vertellen, en mijn psychiater moedigt me aan om te praten.’ Sindsdien schaam ik me er niet meer voor om mensen naar de vreselijkste dingen te vragen. Niet alleen om het vast te leggen, ik ben er ook van overtuigd dat het voor mensen goed is om te praten. Dat principe heb ik altijd vastgehouden.”
De verhalen mogen emotioneel zijn, ze laten zich in hun nuchterheid niet vergelijken met hedendaagse emo-tv. Lindwer: “Een opwellende traan, daar zal ik nooit op inzoomen.”

Gewone mensen
De kracht van de films zit ‘m in dit primaire materiaal: Lindwer wendt zich niet tot wetenschappers die duiden en grote lijnen uitgooien, maar tot gewone mensen, die weinig meer doen dan vertellen. Zulke getuigenissen zijn ook opgetekend door de door Steven Spielberg in 1994 opgerichte Survivors of the Shoah Visual History Foundation, die wereldwijd duizenden persoonlijke levensgeschiedenissen in een beeldbank heeft verzameld. Lindwer daarentegen geeft ze context, en construeert verhalen aan wier emotionele of maatschappelijke gewicht nauwelijks valt te ontkomen.

Veertig jaar via films terugkijken in de tijd levert een ruim perspectief op een veranderende samenleving op. Wie vandaag de dag de tv aanzet zou denken dat de camera zoveel huiskamers is binnengedrongen, zoveel taboes heeft geslecht en zoveel schakeringen van de oorlog heeft getoond, dat Lindwers werk er alleen maar makkelijker op is geworden. Dat is niet zijn ervaring. “Als het er echt op aankomt blijft het moeilijk mensen voor de camera te krijgen.”

Foute uitspraken
En taboes en pijnpunten zullen er blijven: ‘foute’ uitspraken bijvoorbeeld leiden nog altijd tot maatschappelijke commotie. Zoals in 2004, toen een Groningse voormalige politieagent het in ‘Holland Vaarwel!’ opnam voor zijn vroegere chef, NSB’er Philip Blank, die vanwege zijn actieve rol in deportaties van Joden, na de oorlog twintig jaar cel had gekregen. ‘Rechtschapen’ noemde de agent hem. En die lange gevangenisstraf was ‘niet verdiend’. Zijn echtgenote mengde zich in het gesprek: “Mijn moeder zei altijd: als de oorlog om twaalf uur is afgelopen, heeft om vijf over twaalf een Jood je al weer belazerd.”
Tot Lindwers ontsteltenis werd dit fragment door de NCRV voor uitzending verwijderd, vanwege een dreigende rechtszaak door de geciteerde familie.

Lindwer noemt zichzelf graag een optimist. Maar of mensen iets leren van de geschiedenis betwijfelt hij. “Joden werd niet geholpen, op uitzonderingen na. Ik denk dat voor veel mensen gold, zoals Jacques Wallage het in ‘Holland, Vaarwel!’ zegt: ‘Opgeruimd staat netjes’. En ik betwijfel of dat nu anders zou zijn, als de Duitsers zouden binnenvallen en bijvoorbeeld alle Marokkanen meenemen. Zouden Nederlanders ze massaal redden? Eigen hachje eerst, dat is nog steeds zo.”

Lespakket
Zijn scepsis heeft hem er niet van weerhouden stug door te filmen. Gelukkig maar, want de films, nu verzameld in een dvd box, vormen juist een uitstekend lespakket. Moslimjongeren die het Israelisch-Palestijns conflict als excuus gebruiken voor antisemitisme, zouden op andere gedachten kunnen komen door het verhaal van een dove vrouw die op wonderbaarlijke wijze Auschwitz overleefde (‘Anna’s Stille Strijd’).
Iedereen die zich heeft geroerd in de recente rel rond een Turks jongetje dat bij lesbische Nederlanders opgroeit, kan inspiratie halen uit ‘Kind in Twee Werelden’. Voormalige onderduikkinderen vertellen daarin hoe hun identiteit vorm kreeg in een omgeving die de hunne niet was. Bij sommigen verliep dat goed, anderen zijn nooit meer over die loyaliteits-spagaat heen gekomen. De films zijn en blijven actueel.

Sinds een aantal jaren woont de filmmaker in Israel. “Ik ben een zionist. Dat woord heeft ten onrechte een negatieve klank gekregen, mijn zionisme staat los van de actuele politiek. Ik geloof in de toekomst van mijn volk, in een eigen land. Mijn familie komt uit Oekraïne, die van mijn vrouw zijn Portugese Joden in Suriname, de ouders van mijn schoonzoon komen uit Teheran en Izmir. Na tweeduizend jaar dwalen door de diaspora zijn we terug in ons eigen land. De cirkel is rond.”



Willy Lindwer (1946), kind van ‘oost Joden’ die in Nederland de Holocaust overleefden door onder te duiken in Varsseveld, groeide op in Amsterdam.
Na zijn opleiding aan de Filmacademie werkte hij voor de publieke omroep, sinds de jaren tachtig is hij zelfstandig filmer. Zijn oeuvre omvat tientallen documentaires, met als terugkerende thema’s de Holocaust, de Tweede Wereldoorlog, het Jodendom en Israel.
Hij werd onderscheiden met een Emmy Award voor ‘De Laatste Zeven Maanden: Vrouwen in het spoor van Anne Frank’ (1988), en een Gouden Kalf voor ‘Kind in Twee Werelden’ (1993). In 2010 kreeg Lindwer voor zijn werk een koninklijke onderscheiding.


‘De Holocaust: Een monument in film’ bevat zeven dvd’s met zeventien van Willy Lindwers films, en is te koop à € 49,95.



© RdL
Trouw
5 april 2012