ARCHIEF

2019

2018

2017

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

« Go Short - Int'l Short Film FestivalThe Judge and the General »

JUAN REINA OVER ISETA BEHIND THE ROADBLOCK

2

apr

2009

In het voorjaar van 1994 vond in Rwanda een genocide plaats met een omvang die nu nog steeds nauwelijks te bevatten valt. In drie maanden tijd vielen in het conflict tussen Hutu’s en Tutsi’s meer dan 800.000 doden. De Britse cameraman Nick Hughes maakte destijds vanaf het dak van een Franse school, opnamen van mensen die langs een rustige weg in de hoofdstad Kigali anderen op beestachtige wijze vermoorden. Dertien jaar later keert hij in gezelschap van de Spaans-Finse documentairemaker Juan Reina (1978) terug naar die plek om de gefilmden te identificeren, nabestaanden te ontmoeten en betrokkenen het beeldmateriaal te laten zien. Het wordt voor alle partijen een pijnlijke, maar misschien toch waardevolle confrontatie, vastgelegd in ‘Iseta Behind the Roadblock’.

Regisseur Juan Reina was ter gelegenheid van de wereldpremière tijdens het International Documentary Filmfestival Amsterdam (IDFA) op bezoek in Amsterdam. Na afloop van die eerste vertoning is niet alleen het publiek zo perplex dat er geen applaus klinkt, ook Reina zelf is zichtbaar aangeslagen door zijn eigen film. “Ik had ‘m niet eerder op het grote doek gezien. Op de impact van die beelden was ik, hoe vaak ik ze ook al heb bekeken, op de een of andere manier niet voorbereid.”

Was Nick Hughes in de tussenliggende dertien jaar nog terug geweest in Rwanda?
Nee, voor Nick was dit de eerste keer dat hij weer terug was. Ik was er twee keer eerder geweest voordat ik er met hem naartoe ging. Maar Nick vertrok al snel weer, het werd hem allemaal te veel. Ik ben gebleven en ben verder gegaan met filmen.

Wat voor effect heeft deze episode gehad op zijn persoonlijke en professionele leven?
Nick was rond de dertig toen hij de opnamen maakte. Voor die tijd had hij al veel in oorlogsgebieden gewerkt. Maar Rwanda vormde een omslag, daarna is hij ‘met pensioen’ gegaan. Op zijn laatste dag destijds in Rwanda filmde Nick de Belgische soldaten met wie hij zou vertrekken, toen een Tutsi jongen naar hen toe kwam en hen smeekte om tenminste zijn kleine broertje mee te nemen. Dat hebben ze niet gedaan, de soldaten hadden opdracht zich er niet mee te bemoeien. Toen de auto wegreed zag hij dat de Interahamwe militie de kinderen stond op te wachten.
Nu woont Nick in Kenia, heeft er een produktiebedrijfje en doet nog steeds camerawerk, maar brandhaarden zoekt hij niet meer op. Inmiddels heeft hij de twee kinderen van een van de vermoorde vrouwen, die je in de film ziet, onder zijn hoede genomen. Zij wonen bij hem in Kenia en krijgen een goede opleiding.

Destijds is weliswaar internationaal veel bericht over de bloedige gebeurtenissen in Rwanda, toch bleek Hughes unieke beelden te hebben gemaakt. Onvoorstelbaar dat er zo weinig moorden zijn vastgelegd.
Dat is inderdaad ongelofelijk. In het begin waren er nog wel journalisten, maar toen het steeds gevaarlijker werd vertrokken ze. Iedere dag gingen er meer buitenlanders weg.

Hoe werden jullie nu ontvangen?
Mensen wilden ontzettend graag met ons praten, de beelden wilde ook iedereen zien. Er is ons niets in de weg gelegd. Ik had me van tevoren wel afgevraagd of de beelden niet nog meer pijn zouden veroorzaken, maar eenmaal daar merkte ik tot mijn verbazing hoe bereidwillig iedereen was om te praten. Ik denk dat dat komt doordat iederéén in Rwanda met de genocide te maken heeft gehad. Niet alleen gewone mensen, ook autoriteiten op verschillende niveaus waren heel openhartig.

In de meest opmerkelijke scène in de film zien we hoe een aantal mannen, in gevangenistenue, de beelden bekijkt met getuigen eromheen. Sommigen wijzen op het televisiescherm en zeggen: kijk, dat ben jij. “Nee hoor, dat ben ik helemaal niet’, is het antwoord. Hoe is dat moment tot stand gekomen, en heeft die confrontatie juridische gevolgen gehad?
We hebben eerst getuigen geïnterviewed, die bleken allemaal dezelfde mensen als de schuldigen te noemen. Vervolgens lieten we de beelden zien: ze konden aanwijzen wie wie was. Toen hebben we een bijeenkomst georganiseerd met de gevangenen erbij. Vier van hen waren jaren eerder al opgepakt, maar de belangrijkste dader is veroordeeld op basis van deze getuigenissen. Ik heb het beeldmateriaal aan de lokale rechtbank gegeven en ik neem aan dat het is gebruikt. Toen ik een paar maanden later bezig was met de montage van de film hoorde ik dat ook hij was veroordeeld.

Wat vonden andere betrokkenen er van om de beelden te zien?
Als ik uitga van wat getuigen me hebben verteld dan heeft het ze een gevoel van opluchting opgeleverd, dat ze de ‘demonen’ hebben gezien. Na al die jaren was dit ook een gelegenheid om bij elkaar te komen en ervaringen rond die treurige gebeurtenis met elkaar te delen. Ik ben ervan overtuigd dat dit heeft bijgedragen aan hun helingsproces.

Tegelijkertijd blijkt uit de film dat nabestaanden en mensen van wie duidelijk is dat ze bij moordpartijen betrokken zijn geweest, soms gewoon bij elkaar in de buurt wonen. Hoe kan dat?
Toen we aan het filmen waren op de plek waar destijds de wegblokkade stond, liep er een man langs. Kijk, zei iemand, hij is een moordenaar. Ik ben in een kerk geweest waar 30.000 mensen zijn gedood. Daar zitten nu slachtoffers en moordenaars naast elkaar te bidden. Ik ken zelfs een verhaal over een man die bevriend is geraakt met de man die zijn hele familie heeft uitgeroeid. Het eerlijke antwoord is: ik ben opgehouden te proberen het te begrijpen.

Kigali heeft nu een heel modern herdenkingsmuseum. Wie heeft dat gebouwd?
Ik geloof dat de Amerikanen dat hebben neergezet. Het is nu een van de populairste attracties van de stad: naast buitenlanders komen er vooral Rwandezen, veel schoolklassen gaan erheen. Er wordt erg veel voorlichting gegeven over de gebeurtenissen van toen. De geschiedenis is overal zichtbaar, in ieder dorp, bij vrijwel iedere kerk staan herdenkingsmonumenten. Juist bij kerken, want daar zijn de meeste moorden gepleegd: in kerken kwamen mensen bij elkaar.

Iseta Behind the Roadblock
Regie: Juan Reina

Movies that Matter Film Festival 2009

©RdL
Trouw
2 april 2009