« TV - wereldleed tot aan het tandenpoetsenLevenslessen: Xaviera Hollander »

JAREN 80 TERUG OP HET WITTE DOEK

4

jun

2015

Ineens hangen ze omineus in de lucht: de jaren tachtig. Met titels als ‘Mad Max: Fury Road’, ‘Jurassic World’, ‘Poltergeist’, ‘Terminator Genisys’ , ‘Twin Peaks’ en ‘Star Wars Episode VII’ gaan we de komende tijd via de bioscoop en het televisiescherm onverbiddelijk twintig jaar terug in de tijd.
Is het nostalgie naar het predigitale tijdperk? Valt er net zoveel te doemdenken als toen? En: wat willen die hedendaagse verhalen ons vertellen?

Ze waren natuurlijk al langer terug, de jaren tachtig. Malle kapsels, schoudervullingen en zweetbandjes, de yup en de Wall Street-haai, Rubiks kubus en foute rockhitjes: het heerlijk herkenbare tijdperk bepaalde reeds de sfeer in ‘The Wedding Singer’, de comeback van ‘Dallas’, ‘The Wolf of Wall Street’ en ‘American Hustle’.
Het is wachten op de terugkeer, in Ferrari, van Magnum P.I., de destijds mateloos populaire, dikstbesnorde privédetective die het televisiescherm ooit heeft gekend.

[21-06-15] jurassic_world.jpgNostalgie speelt zeker een rol. De jaren tachtig waren het tijdperk van de video- en cassetterecorder: de liefhebber van populaire cultuur had ineens allerlei mogelijkheden om op eigen gekozen tijdstippen films te (her)zien en muziek - met een walkman zelfs mobiel - te beluisteren.

De apparaten mogen nu te klungelig voor woorden lijken, ze gaven de aanzet tot iets wat we nu als volstrekt alledaags beschouwen: een onwaarschijnlijk grote controle over je eigen mediagebruik.

Maar nu alles in de cloud en wireless, kortom onzichtbaar gebeurt, krijgen tastbare objecten nieuwe glans: herinneren we ons nog floppies, cd’s, lp’s? Niet voor niets is het smartphonehoesje in de vorm van een cassettebandje zo populair.
Iedereen die destijds een favoriete film in de kast had staan, weet hoe je een videoband kon ‘grijsdraaien’. Die intieme slijtage zal je met streamingdienst Netflix niet voor elkaar krijgen.

De jaren tachtig vormden ook het decor van grote verschuivingen in de entertainmentindustrie: door fusies ontstonden grote mediaconglomeraten (Time Warner, Disney) met toegang tot verschillende platforms waarop titels en personages eindeloos kunnen worden geëxploiteerd: naast de films kom je Indiana Jones, Spiderman en Disney’s Princess tegen op lunchboxes, kinderpyjama’s, dekbedovertrekken, in games, musicals en pretparken, in kleurboeken en strips.

Geen wonder dat sommige filmtitels en helden maar blíjven terugkomen: ze voeden - als een soort grondstoffen – een andere, onverzadigbare én veel lucratievere industrie. Filmproduktie blijft een dure, risicovolle onderneming. Probeer maar eens goed geld te verdienen met een nieuw, origineel science fiction verhaal. Noem daarentegen de naam ‘Star Wars’ en er gaan meteen kassa’s rinkelen.

Naast emotionele en bedrijfsmatige verklaringen zijn er nog andere, thematische redenen te bedenken waarom de jaren tachtig juist nu weer terugkeren. ‘Doemdenken’, die fraaie door Van Kooten en De Bie geïntroduceerde term, destijds ingegeven door nucleaire dreiging en economische crisis, is actueler dan ooit in populaire cultuur.

‘Game of Thrones’, ‘Mad Max: Fury Road’, ‘The Walking Dead’, de reboot van ‘Star Trek’, ‘The Hunger Games’, ‘Terminator’ en, zij het speelser, ‘Jurassic World’ maken deel uit van een postapocalyptische trend, meent Dan Hassler-Forest. Hij is als docent populaire cultuur verbonden aan de vakgroep Engelse taal en cultuur van de Universiteit van Amsterdam.

‘Allerlei populaire mediafenomenen houden zich bezig met het idee dat er nauwelijks een toekomst voor te stellen is die niet apocalyptisch is. Grondstoffen en energiebronnen raken op, en een alternatief bedenken voor ons politiek-economische systeem is bijna onmogelijk. Alsof we vastzitten en uitsluitend kunnen doorgaan tot alles op is.’

Dat gedachtegoed is begonnen, hoe kan het anders, in de jaren tachtig.
Hassler-Forest: ‘In de Reagan-Thatcher jaren werd de grond bewerkt voor het wereldwijde kapitalisme waar we nu in zitten. Het probleem met dat wereldbeeld is dat ideeën geen waarde meer hebben. Alles wordt afgerekend op kwantificeerbare waarde, het zogeheten rendementsdenken. Capitalist realism wordt het wel genoemd: buiten kapitalisme is een andere realiteit niet denkbaar. Dat je ergens in zou geloven dat geen materiële of objectieve waarde heeft is inherent belachelijk, alles moet toetsbaar en meetbaar zijn.’ [21-06-15] mad_max2.jpg Dat is het ideologisch lege wereldbeeld waar ‘Mad Max: Fury Road’ mee begint. De machthebber van een armzalig volk in de Australische woestijn is degene met het monopolie op drinkwater. Mensen zijn gereduceerd tot identiteitsloze schakeltjes in de machinerieën van de heerser.
De film roept herinneringen op aan 'Metropolis' (1927), Fritz Langs visueel briljante toekomstvisie op de systematische vernedering door industrialisatie van de arbeidersklasse.

Dit soort sombermakende toekomstbeelden zie je veel, zegt Hassler-Forest. ‘The Walking Dead’ gaat over het leven in een lege huls van een wereld, waarin iedere poging om een menselijke gemeenschap op te bouwen, steeds weer mislukt. De personages om wie je als kijker gaat geven, die relaties met elkaar aangaan, zijn simpelweg niet bestand tegen de overmacht van de kille harteloze buitenwereld.’

Zonder al teveel fantasie kun je er een allegorie in zien van een maatschappij waarin we steeds minder sociale structuren hebben om op terug te vallen, zoals sociale voorzieningen, pensioen, (kerk)gemeenschappen.

[21-06-15] san_andreas.jpgRampenfilm ‘San Andreas’, vanaf deze week te zien, over een aardbeving in Californië, is ook een aardig voorbeeld.


Hassler-Forest: ‘De wereld gaat ten onder en het enige dat je kunt doen is proberen je direct naasten, bijvoorbeeld je dochter, te redden. Dit is een verhaalmodel dat je vanaf de jaren tachtig in blockbusters ziet: het gaat om het individu dat z’n eigen lot bepaalt.'

'Als er al overheidsbemoeienis komt, dan pakt die negatief uit. Neem ‘Ghostbusters’, een van de grootste kaskrakers uit de jaren tachtig, waarin drie wetenschappers die niet langer voor hun overheidsinstituut kunnen werken als neoliberale ondernemers de markt op moeten. Wie is de bad guy die ze tegenwerkt? Die vervelende zak die namens de overheid milieubelangen behartigt.’

Het grote verschil tussen verhalen uit de jaren tachtig en nu, meent Hassler-Forest, is dat ze destijds vaak regressief waren: voor de ‘oplossing’ gingen ze terug in de tijd.

‘Veel grote films dreven op een intense nostalgie, naar de jaren vijftig bijvoorbeeld, zoals ‘Back to the Future’. Naar een tijdperk van conservatieve, patriarchale waarden, de tijd van voor de tweede feministische golf, homo-emancipatie en burgerrechtenbeweging. In films als ‘Star Wars’, ‘E.T.’ en ‘Indiana Jones’ is weinig apocalyptisch te bekennen. Het zijn eigenlijk naar-vrolijke films over ondernemers die het winnen van regeringen en functionarissen.’
Voor bioscoopbezoekers bood nostalgie de uitvlucht voor het doemdenken.

Dat gebeurt nu niet. Het doemdenken is erger dan ooit. In ‘Game of Thrones’ wordt de tegenstelling tussen goed en kwaad aan het eind van het eerste seizoen shockerend op z’n kop gezet met de dood van het hoofdpersonage, een symbool van patriarchale waarden en eerbaarheid.

Hassler-Forest: ‘Er is veel geschreven over het belang van een utopische verbeelding, de lef om een wereld voor te stellen die beter is dan de onze. De meeste fantasy verhalen van nu doen dat niet, die reflecteren hooguit op verregaande vervreemding en de naderende horizon van eindigheid.’

Dat is bijzonder aan ‘Mad Max: Fury Road’. Niet alleen is George Millers daverende actiefilm niet nostalgisch, de film neemt een positie in, biedt een utopisch vooruitzicht, en ageert tegen het ideologisch lege wereldbeeld waarin individuen elkaar beconcurreren en geen schijn van kans maken tegen de uitbuitende orde. [21-06-15] mad_max1.jpg Een handvol vrouwen plus twee mannen ontworstelen zich aan het syteem, stappen in anarchistische, opgevoerde voertuigen en beginnen te rijden: de eindeloze outback in.

Maar dan wordt het interessant. Het kolonialistische idee dat je elders een groenere wereld kunt vinden, laten ze al gauw los. Ze keren om en gaan terug naar daar waar het rot. Ze gaan het conflict aan met de degenen die verantwoordelijk zijn voor de apocalyps. En eisen water op voor de meegesjouwde plantenzaadjes waarmee ze een alternatief kunnen opbouwen.
Hassler-Forest: ‘Die omkering, daar zit ‘m de revolutie in.’

De jaren tachtig waren het tijdperk van fitness en synthesizer pop, maar ook van tegencultuur en punk.


© RdL
Trouw
4 juni 2015