« One Night Stand: VerzetTV-series: de romans van nu »

TV KIJKEN: ANACHRONISME VOOR JONGEREN

14

dec

2013

Stel je voor dat de televisieserie 'Twin Peaks' haar première in 2013 had beleefd, Twitter zou iedere zondagavond zijn ontploft. Elke aflevering zou een dag later miljoenen keren wereldwijd zijn gedownload. Het vermoorde meisje dat centraal stond in de serie, Laura Palmer, zou een eigen facebookpagina hebben. Net als de sociaal onhandige rechercheur Dale Cooper.

In 1990 ging dat anders. Tot ieders verbazing werd de intellectuele cultserie - een ongeëvenaarde mengeling van soap, horror en melodrama - gemaakt door David Lynch, een filmregisseur die de ongebruikelijke overstap naar televisie maakte, een succes. En dus werd na het eerste seizoen voor hongerige fans de cd met de duistere muziek van Angelo Badalamenti op de markt gebracht.
Er verschenen meer parafernalia, zoals 'The secret diary of Laura Palmer', de 'autobiografie' van detective Cooper en een stadsgids van het plaatsje Twin Peaks.
Allemaal dingen die vooral het plezier moesten vergroten in de centrale bezigheid: het televisiekijken. Naar 'Twin Peaks' kijken was een sociaal ritueel. Amerikaanse fans schaarden zich wekelijks rond het centrale kastje in de kamer: de televisie. Nederlandse fans deden hetzelfde een paar maanden later.

Televisiekijkers van nu kijken er geamuseerd op terug. Grappig, zo traag - en keurig achter elkaar - als alles toen ging, en hoe groot de macht van de televisiestudio's en omroepen was. Zíj bepaalden wanneer je wat mocht zien. En reageren, dat deed je maar binnenskamers. Nu komen mensen alleen nog voor grootse live-gebeurtenissen (WK voetbalwedstrijden, een kroning) massaal rond de buis bij elkaar.

Natuurlijk, anno 2013 kijken we nog steeds televisie. 'De Nederlander' keek in september van dit jaar gemiddeld per dag 190 minuten, een minuut meer zelfs dan in dezelfde maand het jaar ervoor, zo constateerde onlangs de Stichting KijkOnderzoek.

Jongere haakt af


'De Nederlander', is dat ook de televisiekijker onder pakweg 25 jaar? Nee, jongeren zetten zo hun eigen trend. Voor audiovisueel materiaal wenden zij zich steeds minder tot het tv-toestel. Het aantal smartphones en tablets in Nederland is het laatste jaar flink toegenomen, vooral onder jongeren. Meer dan 80 procent van de Nederlanders onder 34 jaar heeft een smartphone, onder jongeren tussen 13 en 19 jaar is dat nog meer. Van de Nederlanders heeft 51 procent inmiddels een tablet, vooral populair bij mensen tussen 20 en 49 jaar.

Jongeren tussen 13 en 19 jaar gebruiken het televisietoestel nog wel, maar ze besteden er slechts 46 procent van hun kijkminuten aan; dat lag het jaar ervoor nog 6 procent hoger. De vaste pc scoort 24 procent en de smartphone 15. Samen met laptop (10) en tablet (5) komen moderne kijkdoosjes bij jongeren voor het eerst dus boven de oude tv uit.

User generated content


En zeg nou zelf: waarom zou je, met zoveel schermen tot je beschikking, wachten tot prime time om verstrooiing, informatie of achtergrond te krijgen? Als je 's ochtends om zeven uur via Uitzendinggemist 'De wereld draait door' kunt inhalen, 's middags met je vrienden youtube-filmpjes kunt delen en 's nachts via video on demand een film kunt bekijken?
En niet alleen de drager, ook de inhoud verandert. Televisieprogramma's, rechtstreeks uitgezonden of later bekeken, verliezen terrein bij jongere kijkers. Ongeveer de helft van hun kijktijd besteden jongeren tussen 13 en 19 aan andere professioneel gemaakte content (zoals gehuurde, gekochte, gedownloade films) én aan zogeheten user generated materiaal: zelfgemaakte filmpjes al dan niet te zien via youtube.
Dat zal waarschijnlijk meer worden als online-videodiensten, zoals het dit najaar geïntroduceerde Netflix, ingeburgerd raken.

Het televisiescherm is allang niet meer dat vanzelfsprekende moderne altaar in huis, die 'sociale haard' die het decennia is geweest. Computers die in binnenzak en handtas passen, waren twee decennia geleden pure science fiction. Mensen die alles wisten van computers waren nerds, geeks. Inmiddels is het sociaal volkomen geaccepteerd handig te zijn met technologie, en voortdurend in digitaal contact te staan met de wereld.
We're all geeks now! zei science fiction-cyberschrijver Neal Stephenson in 2008.

Áls je al een jongere voor een televisietoestel ziet zitten, dan kun je er donder op zeggen dat er ook een smartphone en laptop op de bank liggen; simultaan navigeren van scherm naar scherm gaat altijd door.

We leven in een tijd van mediaconvergentie, schrijft Dan Hassler-Forest in zijn boek 'Transmedia: Verhalen vertellen in het digitale tijdperk'. De universitair docent Engelse letterkunde aan de UvA, gespecialiseerd in populaire cultuur en mediatheorie, beschrijft de samensmelting van media die ooit ver uiteen lagen: "Nu alle media een digitale vorm hebben, van e-boek tot digitale tv, lijkt de onderlinge afstand opeens een stuk kleiner."

Culturele vereffening


Het vervagen van grenzen tussen verschillende media heeft volgens hem ook tot gevolg dat het onderscheid tussen wat ooit hoge en lage cultuur werd genoemd, verdwijnt. "Er vindt een vereffening van het medialandschap plaats", zegt Hassler-Forest. "De oudste media - literatuur, kranten - hadden een hogere status dan nieuwe, zoals televisie en games. Dat onderscheid zegt mijn studenten niets meer."

"Aan twee kanten is het veranderd. Musea, ooit bolwerken van verheffing, moeten nu laagdrempelig opereren en spektakel bieden. Uitgevers spreken van een groeiende 'blockbuster-cultuur' in de literatuur, waarbij een klein aantal bestsellers de boekenmarkt domineert.
Andersom is televisie, het medium dat in het verleden als platform voor dom, escapistisch vermaak weinig aanzien had, in achting gestegen. Nu vinden we de literaire en artistieke kwaliteiten van series als 'The Sopranos' en 'Mad Men' al vanzelfsprekend. Zelfs games doen niet meer onder voor 'verheffende' kunstvormen."

Zulke verschuivingen, gecombineerd met de alom aanwezigheid van sociale media, zetten ook de traditionele relatie tussen producent en consument op de helling. Enthousiaste e-lezers zorgden er, als massa, voor dat 'Fifty shades of grey' in papiervorm verscheen. En diezelfde fans zorgden er vervolgens via een twitterprotest weer voor dat de eerste acteur die voor de mannelijk hoofdrol in de verfilming was gecast, zich terugtrok.

Inmiddels is er een hele generatie kijkers die is opgegroeid met schermen die je niet alleen laten ontvangen maar ook laten géven. Die je niet alleen laten consumeren maar ook zelf laten creëren. Binnen hun sociale omgeving onderscheiden zij zich niet langer alleen door wat ze zien, maar ook door wat ze doorsturen en delen met anderen.

Die kijkers win je niet voor je door gewoon leuke programma's uit te zenden: ze willen veel meer aan hun hoofd hebben. Hassler-Forest: "Voor de nieuwe generatie is de uitdrukking televisiekijken al een anachronisme geworden."


© RdL
Trouw
14 december 2013