« California wine turns green

WATER: HET NIEUWE GOUD

25

nov

2008

Regenwater opvangen lijkt zo logisch als je in de woestijn woont. Maar in Tucson, in de Amerikaanse woestijnstaat Arizona, haalt men water liever van ver.
Brad Lancaster bedacht in zijn stadstuin in Tucson manieren om regenwater optimaal te gebruiken en creëerde ondanks de [23-01-09] brad_portret.jpgdroogte een schitterend groene oase rond zijn huis. Hij schreef er het handboek ‘Rainwater Harvesting for Drylands’ over. De plaatselijke overheid begint zich te interesseren voor zijn ideëen.

foto: Rene Clement

Volgens milieudeskundigen belooft een tekort aan zoet water wereldwijd een van de grootste problemen van deze eeuw te worden: sommigen noemen water dan ook al ‘het nieuwe goud’. Met klimaatveranderingen en bevolkingsgroei zal de watervraag in de toekomst eerder toe- dan afnemen. Niet zo vreemd dus dat je voor creatieve oplossingen bij slimme woestijnbewoners moet zijn.

Arizona is een van de snelst groeiende staten van Amerika. Woonden er in 1960 zo’n 1,3 miljoen mensen, in 2006 waren het er meer dan 6,1 miljoen. De meesten wonen in of rond Phoenix. Die stad breidt zich zo snel uit dat naar verwachting Phoenix en het eveneens sterk groeiende, 180 kilometer zuidoostelijker gelegen Tucson elkaar halverwege deze eeuw zullen raken. Wat hebben al die mensen in de Sonora woestijn, die wordt doorkruist door de Amerikaans-Mexicaanse [23-01-09] cactus.jpggrens, te zoeken? Rijd door zuidelijk Arizona en overal waar je kijkt zie je rotsen, stof en immense saguaro cactussen die prima gedijen op de kurkdroge grond.

Maar die grond is een stuk goedkoper dan in buurstaat Californië, en het klimaat is met een gemiddelde temperatuur van zo’n twintig graden voor velen onweerstaanbaar. Met moderne faciliteiten als airconditioning en grootscheepse watertoevoer is wonen in de woestijn tegenwoordig geen enkel probleem meer.
Althans, zo lijkt het.

De watervoorziening in Arizona is een gecompliceerde zaak. Vanouds haalde men in het westelijke, droge deel van de Verenigde Staten water uit de grond en ook nu wordt er nog geput uit ondergrondse reservoirs. Maar die voorraden zijn van nature eindig en het grondwaterpeil rond Tucson is de afgelopen eeuw dramatisch gedaald. De stad wordt nu grotendeels bevoorraad met water dat uit rivieren als de Colorado via honderden kilometers lange kanalen wordt aangevoerd. Relatief duur water dus, dat allerlei technologie en zuivering achter de rug heeft tegen de tijd dat het in de huishoudens uit de kraan komt.

Wanneer je bedenkt dat regenwater in verstedelijkte gebieden doorgaans als overlast wordt beschouwd en zo snel mogelijk wordt afgevoerd, en dat tegelijkertijd een groot deel van het kostbare aangevoerde leidingwater buitenshuis wordt gebruikt, wordt de zaak behoorlijk ironisch.
[23-01-09] cactus_by_night.jpg
Simpel
Zelfs in de Sonora woestijn komt jaarlijks heel wat gratis water naar beneden vallen. In zijn boek berekent Brad Lancaster (1967) dat er bij een gemiddelde jaarlijkse neerslag van 304 mm, zo’n 893 liter per persoon per dag beschikbaar is. Hij pleit ervoor dat water efficient toe te passen.
In plaats van 500 liter water eenmalig voor verschillende doelen te gebruiken, kun je net zo makkelijk 100 liter water meerdere keren inzetten. Het is zo simpel: het water dat eerst door je bad, douche of keukenafvoer stroomt, kan vervolgens prima nog een keer dienen voor irrigatie van de tuin en publiek groen, of het sopje voor de auto.

Door te zorgen dat regenwater terecht komt op de plek waar het nodig is, kun je een keten van positieve effecten creëren die nu misschien nog ver van het bed van de gemiddelde Amerikaanse suburb bewoner staat, maar praktisch uitvoerbaar is en vooral vrolijk stemt. Dat groen naast het huis koelt de leefomgeving af en haalt daarmee de energierekeningen voor alle airco’s omlaag. Bomen en planten kunnen eten opleveren, filteren de lucht en maken de grond vruchtbaarder. Bovendien verminder je erosie en overstromingen, watervervuiling en broedplaatsen voor muggen.

Lancaster heeft zich dan vooral toegelegd op wateropvang, hij leeft en werkt in de geest van ‘permaculture’, de door de Australiërs Bill Mollison en David Holmgren in de jaren zeventig geïnitieerde agro-ecologische beweging. Permaculture verzet zich tegen de massale afhankelijkheid van geïndustrialiseerde productie en distributie en onderstreept de mogelijkheden van de individuele moderne mens z’n eigen omgeving in te richten en deel uit te maken van zelfvoorzienende gemeenschappen.

Aanstekelijk
Klinkt de theorie abstract, Lancasters praktijk is behoorlijk aanstekelijk. Brad Lancaster is een lange man met lichtblauwe ogen en een rossig baardje. Hij groeide op in de woestijn, in een suburb van Tucson. Hij zag hoe de waterplekken in zijn omgeving opdroogden en hoe de woestijn waarin hij speelde [23-01-09] brad_straat.jpgwerd omgeploegd voor meer en meer nieuwbouw.
In 1994 kocht hij samen met zijn broer een huis midden in de stad, in een destijds goedkope, gemengde en levendige buurt waar je alles per fiets kunt doen.

In de tuin stond een treurige sinaasappelboom. De Lancasters bedachten een manier om de boom weer wat leven te geven: ze zorgden dat de grond rond de stam de laagste plek in de directe omgeving werd en dat al het regenwater, ook dat van het dak van de buren, naar dat kuiltje stroomde. Al na de eerste fikse regenbui zag de citrusboom er een stuk opgewekter uit.
De broers besloten de ruimte rondom hun bescheiden, vrijstaande huis, tot dat moment een kale, dorre boel, zo in te richten dat er van alles kan groeien zonder dat zij dagelijks met de tuinslang in de weer hoeven.

Wanneer je nu hun straat inrijdt zie je al van ver de groene weelde die op de stoep langs het huis begint. Ooit was dit een kale, geasfalteerde strook die uitnodigde tot parkeren en van l[23-01-09] brad_slingerpaadje.jpgopen in de zon een beproeving maakte. Lancaster haalde de bestrating eruit en creëerde ook daar kuiltjes voor struiken en bomen.
In de trottoirrand maakte hij (na enig gesteggel met de gemeente) inkepingen, waardoor het regenwater dat in de goot langsstroomde rechtstreeks terecht kon komen bij zijn olijf-en mesquitebomen en cactussen. Houtsnippers en andere vochtabsorberende rommel in de kuilen zorgen ervoor dat het water snel wordt opgenomen en de grond lang vochtig blijft.
Nu is de stoep een gezellig slingerend gravelpaadje door schaduwrijk groen waarin talloze vogeltjes neerstrijken. “Mensen uit de buurt komen regelmatig even kijken of er alweer iets nieuws bloeit”, vertelt Lancaster.

[23-01-09] tucson_flood_area.jpgDe groene strook ziet er niet alleen mooi uit, maar biedt ook een oplossing voor een plaatselijk probleem. Overal langs de wegen rond Tucson staan borden die te absurd voor woorden lijken: ‘Flood area. Do not enter when flooded’. Het is nauwelijks voor te stellen dat je hier van het stoffige asfalt kunt worden gespoeld, of dat je auto bezwijkt in diepe plassen. Maar in het monsoon seizoen waarin alle regen valt, tussen juli en september, is dat dagelijkse praktijk. Wegen en straten staan er binnen de kortste keren blank.
Niet het stuk waar Lancaster woont: daar verdwijnt het water tussen het dankbare groen. De cirkel met planten en cactussen die hij samen met buurtbewoners midden op de kruising heeft gemaakt, slorpt ook een deel van zo’n stortvloed op.

Vrijheidsideaal
Lancaster schenkt een glas regenwater in en laat zijn tuin zien. Het is een lapje grond van 0,05 hectare waarop hij nu jaarlijks zo’n 454.000 liter regenwater opvangt, deels in een grote tank in een hoek van de tuin, deels meteen daar waar het water wezen moet: op de sla, venkel en broccoli bijvoorbeeld die in kuiltjes in de tuin groeien. In een hoek van de tuin scharrelen kippen rond, er staan bijenkasten en fruitbomen.
Bijna een kwart van hun voedsel produceren de gebroeders Lancaster zelf. Het bereiden van eten doen ze deels met de zon-oven in de tuin, een transparante bak die, gericht op de zon, zo heet wordt dat je er een ovenschotel in kunt garen of een brood bakken. Daarnaast staat de hogerendementsketel van eigen fabrikaat: een constructie met zwarte cilinders waar water doorheen wordt geleid. De zon doet het werk.

foto: Rene Clement
[23-01-09] brad_douche.jpgVoor hun watergebruik zijn ze nog maar voor een vijfde aangewezen op stadswater. Maar ze doen dan ook wel dingen buiten, met regenwater, die de meeste mensen binnen doen. Zoals douchen. De zelfgebouwde buitendouche heeft de vorm van een slakkenhuisje en is afgeschermd met rieten bladeren. De keien bodem heeft drie afvoerputjes die kunnen worden afgesloten. Het douchewater gaat namelijk vervolgens gewoon de tuin in, “een kwestie van natuurlijke, afbreekbare zeep gebruiken”, legt Lancaster uit. Met de putjes bepalen ze welk deel van de tuin wordt geïrrigeerd. “En wanneer mijn schoonzus ‘ns een minder natuurvriendelijke zeep gebruikt gaat het putje naar het gewone riool open.”

De wasmachine staat ook buiten. Bij iedere wasbeurt wordt de afvoerslang op een andere pijp aangesloten en wordt steeds een andere fruitboom getracteerd op ‘grijs water’. Toen de Lancasters constateerden dat de perzik-, witte zapote- en sinaasappelboom wel wat meer water konden gebruiken, nodigden ze de buren uit tegen een vergoeding van 50 dollarcent ook te komen wassen.
[23-01-09] brad_wasmachine.jpgNu maken negen huishoudens gebruik van de machine. Dat wil zeggen: tijdens zonne-uren. Energie komt immers van de zonnepanelen op het dak, die zoveel energie leveren dat het huis inmiddels is afgesloten van het electriciteitsbedrijf.

Brad Lancaster heeft een eigen ecosysteem gecreëerd dat hem een onafhankelijkheid geeft die het Amerikaanse vrijheidsideaal dichter nadert dan de meeste van zijn landgenoten voor mogelijk zullen houden. Het klinkt bizar, maar op dat bescheiden groene blokje, dat abrupt eindigt bij het hek van de buren, is Lancaster veel meer een woestijnbewoner dan de mensen voor wie aan de westkant van de stad, tegen de heuvels aan, grootse villa’s met lappen grond en spectaculaire uitzichten uit de grond worden gestampt.

Is hij een jonge oude hippie? Lancaster: “Haha, nee hoor. Daarvoor ben ik teveel een workaholic. En mijn ZZ Top baard heb ik ook niet meer, die is niet zo handig wanneer ik met mensen van de gemeente moet praten of workshops geef.”
Naast boeken schrijven – zijn Rainwater Harvesting handboek heeft inmiddels een vervolg gekregen, een derde deel is in de maak – is Lancaster druk met lezingen en workshops over regenwateropvang en permaculture, en advieswerk voor nieuwbouw gemeenteprojecten en particulieren met tuinen.

Pionierswerk
Zijn expertise komt op een goed moment. In Australië wordt regenwateropvang steeds meer dagelijkse praktijk, maar in zijn eigen land is het nog pionierswerk. Van Tucson Water, met zo’n 700.000 klanten het grootste lokale watervoorzieningsbedrijf, valt voorlopig geen voortrekkersrol te verwachten. Het ‘Water Plan: 2000 – 2050’ benadrukt toenemende afhankelijkheid van bronnen als rivieren, maar functioneel regenwater of grijs water komen er niet of nauwelijks in voor.

Lancaster is dan ook wisselend somber of luchtig gestemd over de toekomst. “Amerika heeft generaties mensen verloren die regenwater gebruiken, terwijl we zoveel simpele dingen kunnen doen. Politici hebben geen flauw idee, ook voor hun komt water gewoon uit de kraan. Zo niet, dan roepen ze dat er meer kanalen moeten worden aangelegd.”

Toch ziet hij wel wat vooruitgang. Zowel Seattle als Portland, steden in het noordwesten (die overigens geen gebrek hebben aan neerslag), zijn serieus bezig met regenwateropvang om de straten groener te maken. In zijn directe omgeving ziet hij steeds meer mensen die nieuwsgierig zijn naar zijn groenstrategieëen die ze zelf willen toepassen: anders dan tien jaar geleden zijn er nu wachtlijsten voor cursussen regenwateropvang.

En ook de gemeente vertoont beweging. In 2005 publiceerde Tucson de ‘Water Harvesting Guidance Manual’, een handleiding voor projectontwikkelaars, architecten en aannemers die bij het bouwen van commerciële of publieke gebouwen, maar ook bijvoorbeeld de aanleg van parkeerplaatsen en andere publieke ruimtes, worden aangespoord slimme keuzes te maken die overstromingen en muggenplagen voorkomen, energieverbruik verminderen en meer verkoelend groen stimuleren.
De gemeente heeft onlangs besloten dat nieuwbouw woningen vanaf 2010 een aansluiting krijgen voor de afvoer van grijs water, waardoor bewoners het gemakkelijker kunnen hergebruiken. Een andere bepaling is onderweg die voorschrijft dat alle commerciële nieuwbouw met minstens 50% regenwater zal moeten voorzien in z’n eigen irrigatie.

Wat Brad Lancaster betreft gaat het allemaal veel te traag. Maar, vooruit: “Het ziet er veelbelovend uit. Mensen kunnen enorme veranderingen heel snel in gang zetten, als ze willen. Gaat dat gebeuren? We zullen het zien. Ik doe wat ik kan en daar heb ik plezier in. Dat geeft me hoop.”


©RdL
At Zero (Business-as-it-could-be)
# 3, november 2008